Dijital Lira Pilot Uygulaması: Türkiye'nin CBDC Deneyi

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 4 Ağustos 2025 tarihli bir açıklamayla Ziraat Bankası, Halkbank, Vakıfbank, İş Bankası ve Garanti BBVA'nın katılımıyla dijital Türk lirası için "sınırlı kapsamlı, kapalı ortam testlerine" başladığını doğruladı. TCMB'nin web sitesinde Türkçe ve İngilizce olarak yayımlanan açıklama, alışılageldik biçimde sade tutuldu. Pilot uygulamayı "Dijital Türk Lirası Araştırma ve Geliştirme Projesi'nin 1. Aşaması" olarak tanımladı; "katılımcı kurumlar arasında dağıtık defter altyapısı kullanılarak simüle edilmiş işlemleri" kapsayacağını belirtti ve bu aşamada perakende müşterilerin dahil edilmeyeceğini vurguladı. TCMB, pilot uygulamanın "dijital Türk lirası ihracına ilişkin bir kararı temsil etmediğini" ve "varsa sonraki aşamaların mevcut test döneminin sonuçlarına göre belirleneceğini" ifade etti. İhtiyatlı dil bilinçli; TCMB'nin son iki yıldaki iletişimini takip eden biri için aşina. Merkez bankası ilerlemeye devam ediyor; ama durma hakkını saklı tuttuğunu herkese bildirmek istiyor.

Dijital lira projesinin kökleri, TCMB'nin Ödeme Sistemleri Departmanı bünyesinde adanmış bir CBDC araştırma birimi kurduğu 2021 sonu dönemine uzanıyor. Başlangıçta altı araştırmacı ve iki teknoloji danışmanından oluşan birim, uluslararası CBDC gelişmelerini incelemek ve bunların Türkiye için uygunluğunu değerlendirmekle görevlendirildi. Aralık 2022'de yayımlanan ön rapor manzarayı panoramik biçimde sundu: o dönemde birden fazla şehirde milyarlarca yuan tutarında işlemi zaten yürüten Çin'in e-CNY pilot uygulaması; Avrupa Merkez Bankası'nın dijital euro araştırma aşaması; İngiltere Merkez Bankası'nın dijital sterlin üzerine süregelen danışması ve programlanabilir ödemelere verdiği vurguyla dikkat çeken Brezilya'nın Drex pilot uygulaması. TCMB'nin raporu, alışılagelen ihtiyatla "tasarım tercihlerinde mahremiyet, birlikte çalışabilirlik ve para politikası aktarımı konusunda dikkatli seçimler yapılması koşuluyla, dijital Türk lirasının mevcut ödeme altyapısını tamamlayabileceğini ve finansal kapsayıcılık hedeflerini destekleyebileceğini" sonucuna vardı. 2023 ortasına gelindiğinde araştırma birimi 14 kişiye ulaşmış ve izinli dağıtık defter mimarisi tabanlı bir kavram kanıtı platformu inşa ederek teknik geliştirme çalışmalarına başlamıştı. Herhangi bir kamuya açık TCMB belgesinde açıkça belirtilmese de endüstri kaynaklarından derlenen bilgilere göre seçilen teknolojinin, Fransa Merkez Bankası'nın kendi CBDC deneyleriyle benzer bir altyapı olan Hyperledger Fabric çerçevesinin değiştirilmiş bir versiyonu olduğu anlaşılıyor.

Aşama 1 pilot uygulaması kapsam açısından bilinçli biçimde sınırlı tutulmuş. Beş katılımcı banka, bankalar arası transferleri işleme, menkul kıymet işlemlerini takas etme ve temel akıllı sözleşme mantığını yürütme kapasitesini sınayan simüle edilmiş toptan işlemler gerçekleştiriyor. Gerçek Türk lirası yaratılmıyor ya da imha edilmiyor; pilot uygulama tamamen yapay bakiyelerle sanal bir ortamda işliyor. İşlem hacimleri küçük, senaryolar belirlenmiş ve birincil amaç ekonomik deneyden çok teknik doğrulama. Bu, özünde tesisat sağlamlık testi. Dağıtık defter, Türk ödeme sisteminin gerektireceği işlem hacmini kaldırabilir mi? Mutabakat mekanizması, gerçek zamanlı ödemenin talep ettiği gecikme toleransları dahilinde kesinliğe ulaşabilir mi? Sistem, EFT gerçek zamanlı brüt takas sistemi ve FAST anlık ödeme ağı dahil mevcut TCMB altyapısıyla entegre olabilir mi? Bunlar mühendislik soruları, politika soruları değil; TCMB'nin perakende tasarım, mahremiyet mimarisi ve para politikası etkileri gibi daha güç kararlara geçmeden önce metodolojik biçimde yanıtladığı görünüyor.

Türkiye'nin elektronik para ve fintech sektörü açısından olası etkiler, bu erken aşamada bile kayda değer. TCMB nihayetinde bankalar ve belki de lisanslı banka dışı kurumlar aracılığıyla tüketicilere sunulan cüzdanlarla bir perakende dijital lira ihraç ederse yurt içi ödemeler rekabet ortamı köklü biçimde değişirdi. Papara, Tosla ve tüketici ödeme işleri kurmuş lisanslı diğer birkaç firma dahil Türkiye'nin e-para şirketleri şu anda kullanıcı deneyimi, hız ve maliyet temelinde rekabet ediyor. Bir CBDC, hiçbir aracı olmaksızın tutulup aktarılabilen, merkez bankasının tam güvencesi ve itibarıyla desteklenen, karşı taraf riski sıfır, yeni bir para biçimi ortaya koyardı. E-para şirketlerinin dijital lira cüzdanlarını hangi lisans koşullarında dağıtmaya izin alıp alamayacağı sorusu, TCMB'nin kamuoyuna henüz yanıt vermediği bir soru. Uluslararası emsal karışık bir tablo sunuyor: Çin'in e-CNY pilot uygulaması Alipay ve WeChat Pay'i dağıtım ortağı olarak dahil ederken, Avrupa Merkez Bankası'nın dijital euro önerileri banka aracılığıyla dağıtıma odaklandı. Türkiye'nin fintech şirketleri için tasarım tercihi son derece önemli. Yalnızca bankalar üzerinden dağıtılacak bir dijital lira mevcut piyasa yapılarını pekiştirirdi. Lisanslı e-para kuruluşlarına açık bir dijital lira yeni fırsatlar yaratırdı; ama aynı zamanda yeni düzenleyici yükümlülükler ve potansiyel olarak doğrudan merkez bankasıyla yeni rekabet biçimleri de getirir.

Dijital lira pilot uygulamasını Türkiye'nin daha geniş ödemeler modernizasyonu bağlamına yerleştirmek aydınlatıcı. TCMB son beş yılda gelişmekte olan piyasaların herhangi birindeki en etkileyici gerçek zamanlı ödeme altyapılarından birini inşa etti. Ocak 2021'de hayata geçirilen FAST anlık ödeme sistemi, günde 15 milyonun üzerinde işlemi medyan iki saniyenin altında takas süreleriyle yönetiyor. 2022'de hayata geçirilen TR QR kod standardı büyük şehirlerde yaygın işyeri kabulü kazandı. Açık bankacılık için TCMB'nin Ödeme Hizmetleri Yönetmeliği aracılığıyla uygulanan düzenleyici çerçeve, hesaptan hesaba ödemelerin kart ağlarıyla rekabet edebilmesi için koşulları oluşturuyor. Pilot aşamanın ötesine geçmesi durumunda dijital lira, bu altyapının yerine geçmek yerine üzerine konumlanırdı. TCMB'nin yaklaşımı (tek bir dönüştürücü sıçrama denemek yerine sıfırdan inşa etmek) ödeme altyapısında çok hızlı hareket etmenin risklerini anlayan bir kuruma işaret ediyor. Dijital lira nihayetinde perakende bir ürün olarak piyasaya çıksa da, toptan bir araç olarak kalmaya devam etse de ya da pilot aşamanın tamamlanmasının ardından sessizce rafa kaldırılsa da, test süreci değerli kurumsal bilgi birikimi üretiyor. Türkiye'nin merkez bankası yaparak öğreniyor ve CBDC geliştirmenin hızla değiştiği dünyasında bu makul bir duruş.