TEFAS Onuncu Yılında: Türkiye'nin Fon Süpermarketi Türk Sermaye Piyasalarının Beklenmedik Başarı Hikâyesine Nasıl Dönüştü

2013 kışında Türkiye'de yatırım fonu satın almak isteseydiniz bankanıza gidecektiniz. Aracı kuruma değil, bir web sitesine ya da uygulamaya değil, o bankanın kendi varlık yönetimi iştirakinin yönettiği fonlardan oluşan bir menüyü ve başka kimsenin fonlarını sunan bir ilişki yöneticisinin karşısına çıkacağınız fiziksel bir banka şubesine. Garanti müşterisiyseniz Garanti Portföy fonları satın alıyordunuz. İş Bankası müşterisiyseniz İş Portföy fonları. Yönetim ücretlerini sağlayıcılar arasında karşılaştırma ya da farklı bir bankada hesap kapatıp yeni bir hesap açmadan paranızı bir fon ailesinden diğerine aktarma fikri, yalnızca pratik açıdan değil, yapısal açıdan da imkânsızdı. Bankalar dağıtımı kontrol ediyordu; dağıtım ise her şeyi kontrol ediyordu. Takasbank'ın Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu, yani TEFAS, bu düzeni parçalamak için tasarlandı. On yıl sonra karar açık: işe yaradı. Mükemmel biçimde değil, eksiksiz biçimde değil; ama önemli ölçüde ve geri dönülemez biçimde. TEFAS, Türk sermaye piyasaları için gerçekten olumlu gelişmelerden biri; onuncu yıl dönümünde neden böyle olduğunu anlamak için bir an durmaya değer.

Platform, Ocak 2014'te 28 varlık yönetimi şirketinden 180 fonla faaliyete geçti. Önerme, basitliğiyle zarif: herhangi bir yatırımcı, TEFAS'ta listelenen herhangi bir fonu, fonu kimin yönettiğinden bağımsız olarak, katılan herhangi bir dağıtıcı kuruluş aracılığıyla satın alabilecekti. Garanti müşterisi İş Portföy fonu alabilecekti. Akbank müşterisi bir butik firmanın hisse senedi stratejisine erişebilecekti. Platform, takas, raporlama ve birim fiyat yayınını merkezi olarak yürütüyordu. Türk fon yatırımcıları ilk kez piyasadaki her fonu tek bir ekranda görebilecek, performansları ve ücretleri karşılaştırabilecek ve birkaç tıklamayla aralarında geçiş yapabilecekti. Sektör üzerindeki etkisi sarsıcı oldu.

Rakamlar hikâyeyi tatmin edici bir açıklıkla anlatıyor. TEFAS, kuruluşunda yaklaşık 34 milyar TL toplam yönetilen varlıkla 180 fonu listeledi. 2018'e gelindiğinde platform 400'den fazla fona ev sahipliği yapıyor ve yönetilen varlık neredeyse üç katına çıkmıştı. Kırılma noktası, Türk bireysel yatırımcıların banka mevduatının alternatifi olarak para piyasası ve kısa vadeli tahvil fonlarına akın ettiği 2022-2023 yüksek enflasyon ve yüksek faiz döneminde geldi. 2023 sonunda TEFAS, 65 varlık yönetimi şirketinden 900'den fazla fonu listeliyordu; toplam platform yönetilen varlığı 800 milyar TL'yi, bireysel yatırımcı hesabı sayısı ise 7 milyonu aşmıştı. TEFAS'taki yönetilen varlığın ilk on yıldaki bileşik yıllık büyüme oranı yaklaşık yüzde 37; bu rakam hem gerçek platform benimsenmesini hem de enflasyonun nominal etkilerini yansıtıyor, ancak her ölçütle çarpıcı.

TEFAS'ın doğru yaptığı şey (ve Takasbank ile SPK'daki mimarların gerçek anlamda takdiri hak ettiği nokta) şuydu: Türk fon dağıtımındaki temel sorunun teknoloji değil, teşvikler olduğunu kavramak. TEFAS öncesinde bankaların rakip fonları sunmak için hiçbir nedeni yoktu; bu, kendi varlık yönetimi gelirlerini baltalar. TEFAS bu teşvik sorununu ortadan kaldırmadı; ama tamamen devre dışı bırakan alternatif bir kanal oluşturdu. Platformun şeffaf ücret açıklaması da en az bu kadar önemliydi. Türk yatırımcılar ilk kez standart formatta her fonun ne ücret aldığını görebildi. Fiyatlandırma üzerindeki etkisi öngörülebilir ve olumlu oldu: özellikle performans farklarının minimal, ücretlerin ise temel ayırt edici unsur olduğu para piyasası ve kısa vadeli tahvil fonu kategorilerinde yönetim ücretleri ilk kez belirgin bir rekabet baskısıyla karşılaştı. TEFAS'taki para piyasası fonlarının ortalama yönetim ücretleri on yılda yaklaşık 40 baz puan geriledi. Bu, gerçek yatırımcılara dönen gerçek para; şeffaflığı zorunlu kılan bir platform sayesinde gerçekleşti.

Bitmemiş iş ise gerçek; ve bunu görmezden gelmek, eleştirisiz kutlama yerine dürüst bir değerlendirmeyi hak eden bir platforma kötü hizmet olur. TEFAS'ta ETF dağıtımı ilkel kalmaya devam ediyor. Küresel ölçekte en hızlı büyüyen fon kategorisi olan ve gelişmiş piyasalarda en çarpıcı ücret baskısını yaratan araç olan borsa yatırım fonları, açık uçlu yatırım fonları için tasarlanmış bir platforma hâlâ beceriksizce yapıştırılmış durumda. TEFAS, İngiltere'nin Hargreaves Lansdown'ı ve Avustralya'nın BT Panorama'sının yıllardır sunduğu türden gerçek bir ücret karşılaştırma aracından yoksun. Platformun kullanıcı arayüzü işlevsel olsa da ilk yıllarından bu yana anlamlı biçimde gelişmedi. En önemlisi, TEFAS kalite sorununu henüz anlamlı biçimde ele almadı: platform 900'den fazla fon listeliyor; bunların önemli bir kısmı yönetim şirketinin adı dışında hiçbir şeyle birbirinden ayrışmayan neredeyse özdeş para piyasası ürünleri. Vasat ürünlere erişimi demokratikleştiren bir platform, devrimin yalnızca yarısını yapmıştır. TEFAS'ın içerik seçkisi, karşılaştırmalı analitik ve yatırımcıların gerçekten iyi olanı salt mevcut olandan ayırt etmesine yardımcı olma iradesine ihtiyacı var. On yılın sonunda temel sağlam. Bina tamamlanmaktan uzak. Ama 2013'ün kağıt formlarını ve kapalı dağıtım düzenini hatırlayanlar, Takasbank'ın inşa ettiği şeyin Türkiye'nin sermaye piyasalarının övünç duyabileceği bir eser olduğunu kabul edecektir: bu yayında ender yazılan ve özenle kaleme aldığımız bir cümle.